Głębiej Przeniknij Zabytki Diecezji Legnickiej

Switch to desktop Register Login

Sanktuarium Matki Bożej Łaskawej w Krzeszowie

Historia

1292–1301 – Cystersi wznoszą pierwszy kościół, mający formę gotyckiej bazyliki założonej na planie krzyża, podobny do kościoła macierzystego w Henrykowie. Budowla była niszczona podczas wojen husyckich i wojny trzydziestoletniej.

1622 – Odnalezienie pod posadzką zakrystii ukrytego w 1426 r. obrazu Matki Bożej.

1661 – Ukończenie przebudowy gotyckiego kościoła w stylu barokowym.

1728–1735 – Budowa nowego, barokowego kościoła z fundacji krzeszowskiego opata Innocentego Fritscha, prawdopodobnie wg projektu Kiliana Ignaca Dientzenhofera lub Christophorusa Tauscha, pod kierownictwem Josepha Antona Jentscha. Większość prac rzeźbiarskich wykonał znakomity czeski i śląski rzeźbiarz Ferdinand Maximilian Brokoff (zm. 1731) oraz jego uczeń Anton Dorasil.

1733–1735 – Georg Wilhelm Neunhertz, wnuk Michaela L. Willmanna, wykonuje polichromię wnętrza. Obrazy do ołtarzy wykonali: Peter Brandl oraz Felix Anton Scheffler.

1740–1743 – Felix Anton Scheffler maluje obrazy do ołtarzy bocznych, do których nastawy ołtarzowe stworzył w latach 1760–1781 Joseph Lachel.

 

Kościół klasztorny w Krzeszowie jest jedną z największych i zarazem najpiękniejszych świątyń barokowych nie tylko na Śląsku i w Polsce, ale i w całej Europie. Jego bryła jest widoczną już z oddali dominantą krajobrazową i wskazuje drogę pielgrzymom i turystom.

Kościół założony został na planie krzyża z wydłużonym, skierowanym na wschód prezbiterium i umieszczonym za nim Mauzoleum Piastów. Potężna bryła nakryta została mansardowym dachem, a nad skrzyżowaniem naw ustawiono sygnaturkę z krzyżem biskupim (o dwóch ramionach), przypominającym, że od 1547 r. klasztor wraz z dobrami był wyjęty spod jurysdykcji biskupiej.

Od zachodu nad klasztornym dziedzińcem dominuje się wysoka dwuwieżowa fasada. Dynamiczny charakter nadaje jej falista, wklęsło-wypukła linia gzymsów oraz wertykalna, wznosząca się ku górze sylweta, akcentowana licznymi kolumnami i pilastrami, zwieńczona okazałymi ażurowymi hełmami.

Wymowa ideowa kościoła jest podporządkowana wątkowi Emmanuela – Zbawcy świata oraz Maryi. Po raz pierwszy objawia się w fasadzie, gdzie szerokie belkowania wydzielają trzy strefy.

W strefie dolnej, zarezerwowanej dla kultu zwykłych śmiertelników, znalazły się figury – od lewej – patronów benedyktynów: św. św. Scholastyki i Benedykta oraz Mojżesza jako przedstawiciela Starego Testamentu, po prawej stronie portalu pojawiają się: św. Grzegorz reprezentujący Nowy Testament oraz św. św. Bernard i Ludgarda, patroni cystersów. Pomiędzy figurami znajduje się portal główny, zwieńczony kartuszem z koroną austriackich Habsburgów i napisem głoszącym wezwanie świątyni (Dom łaski Świętej Maryi). Poniżej w 2001 r. umieszczono insygnia papieskie i napis głoszący podniesienie świątyni do rangi bazyliki mniejszej.

W środkowej strefie fasady, związanej z kultem Najświętszej Marii Panny, znajdziemy trzy grupy figuralne: w niszy pośrodku przedstawienie Marii Niepokalanej, w lewej – scenę Zwiastowania, a w prawej – Nawiedzenia. Nieco niżej umieszczono figury sześciu aniołów-geniuszy trzymających w rękach tarcze z wypisanymi przymiotami Mesjasza wg proroctwa Izajasza.

Górna strefa przeznaczona jest dla kultu boskiego. Pomiędzy wieżami usytuowano adorowaną przez anioły grupę figuralną Trójcy Świętej w typie tzw. Tronu Łaski, gdzie siedzący na tronie Bóg Ojciec trzyma ukrzyżowanego Syna, a nad nimi znajduje się gołębica – Duch Święty. Hełmy obu wież wieńczą figury aniołów-geniuszy trzymających serca Jezusa (wieża północna) i Maryi (wieża południowa).

Już przedsionek kościoła udekorowany został malowidłami ściennymi. Głównym przedstawieniem sklepienia jest Dobry Pasterz, po lewej stronie – Chrystus nauczający Apostołów modlitwy „Ojcze nasz…”, a po prawej zilustrowana została przypowieść o faryzeuszu i dobrym celniku.

Na ścianie zachodniej umieszczono podobizny czterech wybitnych opatów krzeszowskich razem ze scenami starotestamentowymi. Na lewo od wejścia prorok Natan oznajmia królowi Dawidowi, że to nie on, ale Salomon wybuduje świątynię w Jerozolimie. Powyżej umieszczono dwa owalne portrety opatów: Bernarda Rosy i Dominika Geyera, którzy stworzyli materialne podstawy pod budowę nowego kościoła. A po prawej stronie przedstawiono króla Salomona wskazującego na ukończoną świątynię i portrety opatów: Innocentego Fritscha z projektem – jako budowniczego – i Benedykta II Seidla, który doprowadził do konsekracji.

Właściwe wnętrze zaskakuje z jednej strony ogromną skalą (dł. wnętrza kościoła – 80 m, dł. zewnętrzna z mauzoleum i kaplicami – 118 m, szer. wnętrza nawy – 29 m, największa wys. sklepienia ­– 25,7 m), z drugiej zaś typowym dla największych dzieł sztuki barokowej wrażeniem zespolenia w jedno zbiorowe dzieło wszystkich sztuk: architektury, rzeźby i malarstwa, czego dopełnieniem była podczas nabożeństw bogata oprawa muzyczna (chór i orkiestra) – theatrum sacrum.

Nawa kościoła ma układ emporowo-halowy: do szerokiej nawy głównej przylegają po bokach rzędy płytkich kaplic z emporami (wewnętrznymi galeriami) powyżej. Za nią od wschodu znajduje się transept (nawa poprzeczna) i prezbiterium zakończone półkoliście – również z kaplicami po bokach. Wewnętrzna przestrzeń jest dynamiczna dzięki licznym krzywym liniom – tworzonym m.in. przez balustrady oraz żaglaste sklepienia na gurtach – a także dzięki światłu padającemu z okien kaplic bocznych i empor.

Główny cykl fresków na sklepieniu ilustruje przymioty Emmanuela – Mesjasza z proroctwa Izajasza (po bokach – sceny z historii zakonu cystersów).

W pierwszym przęśle sklepienia, przy organach, zilustrowano cechę Admirabilis (Przedziwny, Cudowny) – w głównej scenie Bóg Ojciec objawia pierwszym rodzicom, Adamowi i Ewie, Maryję, jako Tę, która naprawi grzech pierworodny. W następnym przęśle – Consiliarius (Doradca, Rządzący) z centralną sceną Bożego Narodzenia i pokłonem aniołów i pasterzy oraz niewiast. Trzecie pole sklepienia – Deus (Bóg) – zilustrowane zostało sceną Ofiarowania Chrystusa w świątyni. W czwartym – Fortis (Mocny) – na przekór pokazano scenę zaprzeczającą temu określeniu: ucieczkę Świętej Rodziny do Egiptu, podczas której jednak na widok uciekającego Dzieciątka spadają z piedestałów posągi pogańskich bóstw. Na skrzyżowaniu naw namalowano iluzjonistycznie przedstawioną kopułę. Rozgrywa się w niej scena Pater Futuri Saeculi (Ojciec Przyszłego Wieku) – Chrystus w centrum Niebiańskiego Jeruzalem, otoczony apokaliptycznymi starcami oraz świętymi cysterskimi, widzi nadchodzącą Oblubienicę, wniebowziętą Maryję. Gest Jej ręki skierowanej ku ziemi znamionuje wstawiennictwo u Syna za członkami Kościoła. Na sklepieniu prezbiterium ostatnie przedstawienie – Princeps Pacis (Książę Pokoju) – ilustruje następstwo ukazanego na obrazie w ołtarzu głównym Wniebowzięcia – Koronację Maryi. Po bokach głównej sceny pojawiają się treści związane z fundatorami opactwa – książętami śląskimi, św. Jadwiga, Henryk Pobożny i księżna Anna po lewej oraz Bolko I pośród Przemyślidów i Piastów po prawej.

Niezmiernie bogate barokowe wyposażenie wykonane do nowego kościoła uzupełniają cenne religijne pamiątki, starsze od samej świątyni: cudowny obraz Matki Bożej w prezbiterium oraz figurka Chrystusa-Emmanuela i krucyfiks z Wierzbnej w ramionach transeptu.

Do najważniejszych elementów wyposażenia należy ołtarz główny (1748–1758). Nad stojącą osobno mensą (stołem ofiarnym) i tabernakulum umieszczono w srebrnej ramie cudowny obraz Matki Bożej z Dzieciątkiem – ikonę utrzymaną w charakterystycznym dla Kościoła wschodniego typie Marii-Hodegetrii (Przewodniczki – podobnie jak Matka Boska Częstochowska). Rysunek szat charakterystyczny dla Bizancjum pozwala datować ją nawet na XIII w. W centrum nastawy ołtarzowej obraz Wniebowzięcia Maryi Petera Brandla, otoczony alegoriami chórów anielskich. Poniżej, po bokach nad portalami prowadzącymi do Mauzoleum Piastów, ustawiono alegoryczne figury Miłości (po prawej) i Nadziei (po lewej).

W skrzyżowaniu naw stoją stalle wykonane przez Antona Dorasila wg częściowego projektu Ferdinanda Maximiliana Brokoffa (1730–1735). Cechuje je bogata dekoracja rzeźbiarska z umieszczonymi w zwieńczeniu grupami figuralnymi: patriarchów i proroków starotestamentowych (wokół krzyża w kształcie litery T), apostołów (pod krzyżem), męczenników (pod palmą) oraz uczonych (wokół krzyża z trzema ramionami).

W północnym ramieniu transeptu usytuowana jest kaplica – kopia domu Maryi, przeniesionego w trakcie wypraw krzyżowych z Nazaretu do Loreto we Włoszech (scena cudownego przeniesienia domu Maryi przez anioły – na sklepieniu powyżej). Wewnątrz znajduje się płaskorzeźba Madonny z Dzieciątkiem dłuta Georga Schröttera z 1676 r.

Przed kaplicą ustawiony jest ołtarz Przodków Chrystusa ze starszymi od kościoła obrazami Michaela L. Willmanna. Od wschodu zaś ustawiono ołtarz z figurką Emmanuela, Dzieciątka Jezus, z początku XVII w., czczony przez zakonników ze względu na jego wcześniejsze zbezczeszczenie przez protestantów.

W południowym ramieniu transeptu przedstawiono na sklepieniu męczeństwo cystersów podczas napadu husytów na klasztor w 1426 r. Przy ścianie południowej stoi ołtarz z obrazem „Czternastu Wspomożycieli” Johanna Franza Hoffmanna (1760). Przy ścianie wschodniej umieszczono ołtarz Krzyża Świętego (1744–1746, A. Dorasil) z późnośredniowiecznym krucyfiksem z Wierzbnej, a powyżej w niszy okiennej malowidło ze scenami pasyjnymi (ok. 1777, I. Niepel).

Okazała ambona wznoszona była etapami od 1736 r. przez Antoniego Stenzla. Na brzegu jej baldachimu znajdują się rzeźby Ewangelistów Antona Dorasila, na koszu i balustradzie – późniejsze (1762) figury Josepha Lachela: cnoty kardynalne (Roztropność, Sprawiedliwość, Wstrzemięźliwość i Męstwo) i doktorzy Kościoła, a w zwieńczeniu – grupa figuralna Trójcy Świętej.

Emporę zachodnią wypełnia prospekt organowy projektu Michała Englera Młodszego, wzniesiony w latach 1732–1737. Dekoracja rzeźbiarska przedstawia scenę adoracji Dzieciątka Jezus przez Marię i Józefa oraz orkiestrę anielską.

Mauzoleum Piastów

Założone przez książąt świdnicko-jaworskich opactwo miało stać się nekropolią dynastii. Pierwotnie fundatorzy spoczywali w krypcie pod prezbiterium średniowiecznego kościoła, a prawdopodobnie trzech z nich miało nagrobki w samym kościele – Bolko I i Bolko II przed ołtarzem głównym, a Bernard Stateczny pomiędzy stallami. Podobnie chowani byli inni książęta śląscy w zakładanych przez siebie klasztorach, także cysterskich w Lubiążu i Trzebnicy. Nagrobki pozostałych członków rodziny książęcej umieszczano w kaplicach za ołtarzem głównym.

Nowe mauzoleum powstawało równocześnie z kościołem – w 1735 r. Ignacy Albrecht Provisore ukończył dekorację stiukową, a rok później Georg Wilhelm Neunhertz dekorację freskową, ostatnie prace trwały jednak do 1747 r.

Wnętrze składa się z dwóch kaplic połączonych arkadą. Każda z nich została przykryta kopułą.

Malowidło w kopule północnej przedstawia początki fundacji klasztoru przez Piastów. Pierwsza scena ukazuje benedyktynów przekazujących klasztor cystersom z Henrykowa. Druga obrazuje audiencję u papieża, udzieloną albo księżnej Annie, wdowie po Henryku II Pobożnym – w 1242 r. starającej się o sprowadzenie do Krzeszowa benedyktynów – albo cesarzowej Annie, córce księcia Henryka II Świdnickiego, i jej mężowi cesarzowi Karolowi IV – w 1355 r. zwracającym się o zatwierdzenie zmiany fundacji krzeszowskiej z benedyktyńskiej na cysterską. Trzecia scena przedstawia najprawdopodobniej darowiznę księżnej Agnieszki, wdowy po Bolku II, na rzecz klasztoru. W czwartej scenie pojawia się pochód piastowskich rycerzy ku epitafium księcia – umieszczonemu na ścianie mauzoleum, będący równocześnie gloryfikacją siły wiary i konieczności walki w jej obronie.

Malowidło w kopule południowej przedstawia sceny z historii opactwa i władców Śląska po przejściu pod panowanie czeskie w 1392 r. Pierwsza scena ukazuje rozpoczęcie budowy krzeszowskiego klasztoru za opata Teodoryka. W drugiej, pod czerwonym baldachimem, sportretowani zostali królowie czescy, węgierscy i cesarze rzymscy, będący równocześnie władcami księstwa świdnicko-jaworskiego. Kolejna scena przedstawia rządy opata Bernarda Rosy, z procesją w tle. W ostatniej scenie, pod zielonym baldachimem, ukazany został opat Innocenty Fritsch oglądający plan nowego kościoła, a dalej – po lewej – jego poprzednik – Dominik Geyer.

W kaplicy północnej znajduje się nagrobek księcia Bolka I Surowego w formie tumby nakrytej średniowieczną płytą, datowany na początek XIV w., z przedstawieniem leżącej postaci księcia w zbroi z insygniami książęcymi.

W kaplicy południowej ustawiony jest nagrobek Bolka II Małego z II połowy XIV w., częściowo uzupełniony o barokową tumbę. I tutaj książę został przedstawiony w zbroi z insygniami władzy. Na bocznej ścianie tumby zachowały się średniowieczne figurki żałobników reprezentujących trzy stany: mieszczaństwo, duchowieństwo i rycerstwo.

Nad przejściami do prezbiterium znajdują się epitafia obu książąt z parami aniołków trzymających atrybuty cnót: Nadziei (kotwica), Miłości (serce gorejące), Wiary (krzyż, kielich) i Ofiarności (kosz z chlebem). Pomiędzy kaplicami znajduje się epitafium zmarłego jako dziecko Bolka III. Ma ono formę czarnego obelisku (pierwotnie napis na tym obelisku dotyczył księcia Bernarda), któremu towarzyszy personifikacja Wieczności (z wężem połykającym swój ogon) i umierające putto symbolizujące Bolka III i koniec dynastii.

Pod oknem ściany południowej znajduje się nagrobek przedstawiciela innych dobroczyńców klasztoru – Władysława Zedlitza – w formie tumby z ok. 1620 r.

Po stronie wschodniej ustawiono trzy ołtarze z obrazami Feliksa Antona Schefflera z 1741 r. przedstawiającymi św. Jadwigę (ołtarz prawy), Zamordowanie św. Wacława (lewy) i Wszystkich Świętych (środkowy).

W narożnikach mauzoleum znajdują się cztery barokowe rzeźby postaci kobiecych; przy nagrobkach małżonki książąt: Bolka I – Beatrycze i Bolka II – Agnieszka (ustawione odwrotnie), a pozostałe dwie to alegorie Miłości (z sercem) i Opatrzności Bożej (z rogiem obfitości). Przy ołtarzu Wszystkich Świętych stoją rzeźby archaniołów: Michała (po lewej) i Rafała.

Diecezja Legnicka

Top Desktop version