Głębiej Przeniknij Zabytki Diecezji Legnickiej

Switch to desktop Register Login

Kościół katedralny pw. św. św. Piotra i Pawła w Legnicy

Historia

1208 – Pierwsza wzmianka o świątyni.

1329–1348 – Budowa części zachodniej i naw bocznych korpusu planowanego pierwotnie jako bazylikowy. Od 1333 r. prace prowadził mistrz Wiland, a później mistrz Conrad z Krakowa.

III ćw. XIV w. – Budowa części wschodniej (mury obwodowe).

ok. 1378 – ok. 1390 – Przebudowa na pseudobazylikę i zasklepienie nawy głównej przez Clausa Brynnera.

I połowa XV w. – Budowa kaplic przy nawach bocznych.

1658–1674, 1743 – Renowacja.

1892–1894 – Neogotycka przebudowa wg projektu Johannesa Otzena, m.in. oblicowanie elewacji cegłą maszynową, dobudowa wieży południowej.

Obecna świątynia jest gotycką pseudobazyliką o trzech nawach zakończonych od wschodu wielobocznymi absydami. Pomiędzy przyporami naw bocznych dobudowano w I połowie XV w. kaplice i zakrystię. Od strony zachodniej korpus poprzedzony został dwuwieżowym masywem. Wieża północna ukończona została w II połowie XVI w. i nakryta w 1650 r. hełmem z podwójnym przeźroczem. Neogotycką wieżę południową nakrytą ostrosłupowym hełmem wzniesiono pod koniec XIX w. Wówczas także kościół nakryto dachami o mozaikowo ułożonej dachówce.

Gotycki podwójny portal zachodni, wykonany ok. 1378 r., wieńczy figura w typie Pięknej Madonny z Dzieciątkiem, której wdzięk podkreśla wygięta sylwetka, delikatny uśmiech i pięknie drapowane szaty. Rzeźba wykonana została ok. 1340 r., prawdopodobnie przez mistrza pracującego wcześniej m.in. przy wiedeńskiej katedrze.

Oprócz portalu zachodniego w fasadzie katedra ma jeszcze dwa okazałe portale krucht bocznych – od strony Rynku (północny) i dawnego Małego Rynku (południowy). Gotycki portal północny zdobi w tympanonie (polu nad otworem wejściowym) rzadka scena Pokłonu Trzech Króli, gdzie poszczególni władcy przedstawieni w różnym wieku odpowiadają trzem fazom życia ludzkiego. Z jednej strony wybór sceny wiąże się z mariologicznym programem w świątyni (pozostałe portale, średniowieczne ołtarze), z drugiej zaś Trzej Królowie byli patronami podróżnych, licznie odwiedzających położoną na szlaku Wysokiej Drogi Legnicę. Po bokach portalu umieszczono na postumentach figury patronów – Apostołów Piotra i Pawła.

Wnętrze kościoła podzielone zostało wysokimi ostrołukowymi arkadami na wielobocznych filarach i nakryte sklepieniem sieciowym w nawie głównej (ok. 1390 r.), a w nawach bocznych – sklepieniami trójpodporowymi w części wschodniej i krzyżowo-żebrowymi w części zachodniej. W kaplicach znajdują się murowane empory (wewnętrzne galerie).

Niezwykle interesującą i rzadką dekorację otrzymało gwiaździste sklepienie kaplicy rodu von Heyde (druga od zachodu po stronie południowej), wybudowane ok. 1420 r. Główne żebra oraz łuk nad wejściem zostały ozdobione podwieszonymi maswerkowymi arkadowaniami, a miejsca przecięć żeber – także podwieszonymi ażurowymi zwornikami. Dekorację tę oraz płomieniste formy ażurowej dekoracji okna kaplicy – maswerku – należy tłumaczyć wykonaniem przez kamieniarza pochodzącego z Francji (z Saint-Denis).

Natomiast sklepienie sieciowe w kaplicy Szewców (północno-wschodniej), wybudowanej ok. 1500 r., posiada wsporniki dekorowane popiersiami, a w zworniku znajduje się Anioł trzymający Veraikon.

Wyposażenie kościoła jest bogate i różnorodne stylistycznie. W latach 1756–1767 powstał obecny późnobarokowy ołtarz główny wykonany przez Krystiana Grünewalda. W centrum umieszczono obraz pędzla Jana Henryka Kynasta „Zmartwychwstanie Chrystusa”. Z malowidłem bezpośrednio związana jest ideowo umieszczona powyżej grupa rzeźb z gołębicą symbolizującą Ducha Świętego i Bogiem Ojcem wyciągającym rękę w geście powitania. Po bokach obrazu znajdują się figury patronów kościoła – Apostołów Piotra i Pawła oraz Ewangelistów.

Uwagę przykuwa również bogato dekorowana renesansowa kamienna ambona, wykonana przez Kaspra Bergera w latach 1586–1588. Jej podporę tworzą postacie Mojżesza i trzech królów ze Starego Testamentu. Na parapecie schodów umieszczono płaskorzeźby Pokłonu Trzech Króli, Ostatniej Wieczerzy i Modlitwy w Ogrójcu, a na koszu przedstawienia pasyjne Koronowania Cierniem, Ukrzyżowania, Zmartwychwstania i Wędrówki Chrystusa z uczniami do Emaus. W zaplecku scena Kazania Chrystusa z umieszczonymi postaciami fundatora Aleksandra Ecksteina z rodziną oraz twórcy – trzymającego liniał i cyrkiel. Późniejszy drewniany baldachim z połowy XVII w. ozdobiony jest grupą figuralną Wniebowstąpienia Chrystusa i zwieńczony postacią Zmartwychwstałego.

Najstarszym i najcenniejszym elementem wyposażenia jest umieszczona w jednej z kaplic północnych późnoromańska chrzcielnica, wykonana z brązu w I połowie XIII w. Ma kształt kielicha wspartego na bazyliszkach i podtrzymywanego przez anioły. Na czaszy znajdują się płaskorzeźby ilustrujące Dzieciństwo i Pasję Chrystusa („Zwiastowanie”, „Narodzenie”, „Ofiarowanie w świątyni”, „Pokłon Trzech Króli”, „Madonna prowadząca Jezusa” oraz „Chrzest w Jordanie”, „Biczowanie”, „Niesienie Krzyża”, „Ukrzyżowanie”, „Zmartwychwstanie”, „Chrystus Błogosławiący”).

W tej samej kaplicy znajduje się jedyna pozostałość bogatego zespołu gotyckich ołtarzy – skrzydła późnogotyckiego pentaptyku z 1428 r. z malowanymi przedstawieniami św. św. Anny i Jadwigi oraz scenami pasyjnymi.

W zakończeniu nawy południowej znajduje się pseudobarokowy ołtarz (z 1991 r.) z przywiezionym w 1945 r. z Nadwórnej obrazem tablicowym Matki Boskiej z Dzieciątkiem, ubranym w srebrną koszulkę wysadzaną kamieniami szlachetnymi.

W kościele zachował się jeden z największych na Śląsku zbiorów cennych epitafiów i nagrobków. W kaplicy Heselerów (od południa) znajduje się nagrobek legnickiej pary książęcej: Ludwika II i Elżbiety Brandenburskiej (wg niektórych źródeł – księcia Wacława I i Anny Cieszyńskiej), powstały przed 1436 r., w formie tumby z dwoma figurami – przedstawiającymi księcia w rycerskiej zbroi trzymającego model kościoła oraz księżną ubraną w suknię i płaszcz ze sznurem „paternostrów” w dłoniach.

Warte uwagi jest okazałe wczesnobarokowe epitafium barona Johanna Sieghofera von Sieghersberg (po 1649 r., w kaplicy południowo-zachodniej) z figurami zmarłego z rodziną, adorującymi Ukrzyżowanego, oraz epitafium Hieronima Langnera (w kaplicy książęcej pw. Miłosierdzia Bożego) wykonane w 1582 r., z płaskorzeźbami Zmartwychwstania i Modlitwy w Ogrójcu i bogatą dekoracją plastyczną.

Spośród licznych rzeźb warto wskazać na zespół gotyckich figur apostołów (z ok. 1300–1330 r. i końca XIV w.), pierwotnie w prezbiterium i chórach bocznych. Do dziś zachowały się figury św. św. Piotra, Jana Ewangelisty, Jakuba, Pawła i Bartłomieja (przy ścianie zakrystii w nawie południowej) oraz podwójna św. św. Piotra i Pawła w geście pożegnania przed śmiercią (ściana zachodnia nawy południowej).

Natomiast w kaplicy książęcej umieszczona jest w ścianie rzeźbiona scena „Ecce Homo” z 1511 r. z figurami Chrystusa i Piłata, pierwotnie znajdująca się na zewnątrz kościoła.

W zakończeniu nawy północnej ustawione zostały renesansowe stalle radnych przekryte baldachimem. Zdobi je dekoracja z różnych gatunków drewna – intarsja przedstawiająca m.in. herby miasta i popiersia patronów.

Na emporze organowej znajduje się późnobarokowy prospekt organowy wybudowany w latach 1722–1725 przez Ignatiusa Mentzla z Wrocławia. Sam instrument przebudowano w 1894 r. na jeden z większych na Śląsku.

Diecezja Legnicka

Top Desktop version